De Franse wortels van een Duits studentenlied

In de Studentencodex, het Vlaamse studentenliedboek uitgegeven door het Katholiek Hoogstudentenverbond, staat het Duitse studentenlied “Es leben die Studenten”. Als melodieverwijzing konden de samenstellers van de Studentencodex ons nooit meer vertellen dan dat het om een “Franse melodie” ging. Toen ik jaren geleden aan mijn afstudeerscriptie schreef, kon ik ook (nog) niet achterhalen wélke Franse melodie precies achter dit lied schuil ging. Ongeveer een jaar geleden vond ik een eerste spoor dat naar het onderstaande antwoord (deze tekst zal voor het eerst ‘officieel’ gepubliceerd worden in Cantemus. Brochure van het Antwerpse CantorenConvent. 20 november 2006, maar ik geef hem hier alvast officieus in avant-première) op die vraag zou leiden.

De tekst van “Es leben die Studenten“, een loflied op het studentenleven, werd geschreven door Christian Dehn. Dehn werd, afhankelijk van de bron, in 1806 of 1807 geboren in Schwerin en overleed in 1852. Omstreeks 1825 studeerde hij theologie in Rostock waar hij lid was van het Corps Vandalia dat op 18 oktober 1824 opgericht werd, in 1935 ontbonden werd en later (1954) opgegaan is in het Corps Hildeso-Guestphalia te Göttingen.
Volgens sommige bronnen schreef hij de tekst van “Es leben die Studenten” al in 1825 – dus nog tijdens zijn studententijd. Andere bronnen (onder andere de editie uit 1858 van het Allgemeines Deutsches Kommersbuch) vermelden 1840 – dus lang na zijn afstuderen – als het jaar waarin dit lied geschreven werd.

De inspiratie voor de tekst van “Es leben die Studenten” haalde Christian Dehn, volgens het Commersbuch van Max Friedländer (tweede druk uit 1897) bij het lied “Wir Studenten leben täglich” (ook gekend als “In dulci jubilo”) uit Orpheus und Komos. De melodie van dat lied zou in 1830 gecomponeerd zijn. Die datum maakt 1840 als datering voor de tekst van “Es leben die Studenten” plausibeler dan 1825.

Wir Studenten leben täglich
munter, lustig, fröhlich, gut.
Burschen ewig, wär’ es möglich,
Burschen haben allzeit Mut.
Brüder, trinkt, schenkt wieder ein, ]
laßt uns alle fröhlich sein! ] (bis)

Seht den Kaiser, seht den König,
ach, sie leben freudelos!
Geld und Kronen gelten wenig
in der Mutter Erde Schoß.
Einmal sterben müssen sie, ]
pereat Melancholie! ] (bis)

Selbst die Großen und Minister
plagt die Langeweile bald;
Spieße haben die Philister,
doch ein Herz wie Eis so kalt.
Brüder, in Studentenbrust ]
wohnt des Lebens wahre Lust! ] (bis)

Wir beneiden nicht den Reichen:
Reichtum ist nicht neidenswert.
Haß und Neid muß von uns weichen;
Brüder nehmt was Gott beschert!
Reichtum ist nur Überfluß, ]
Burschenleben heißt Genuß. ] (bis)

Burschenleben, das heißt Leben!
Leben ist nicht einerlei.
Freiheit nur kann Freude geben,
lebten wir nur ewig frei!
Ewig pleno poculo ]
et in dulci jubilo! ] (bis)

Wat de melodie van “Es leben die Studenten” betreft, komen de samenstellers van de Studentencodex niet verder dan de vermelding “Franse melodie”. Ook het Allgemeines Deutsches Kommersbuch (wij raadpleegden de druk uit 1858, maar hetzelfde geldt wellicht voor de andere edities) komt niet verder dan een verwijzing naar een “französsische Weise”.
Max Friedländer helpt ons in onze zoektocht naar de wortels van dit Duitse studentenlied niet alleen verder als het over de tekstoorsprong gaat; hij weet ook meer te vertellen over de melodie. Volgens de informatie in de tweede druk van zijn Commersbuch (1897) is de “Melodie nach der französsischen Weise: Mon père est à Paris / Ma mère est à Versaille”.

Met de melodieverwijzing uit Friedländers Commersbuch gaan we verder op zoek naar de, zo weten we ondertussen, Franse wortels van “Es leben die Studenten”. We grasduinen door 1001 Franse (studenten)liedboeken, we schuimen het internet af, raadplegen onze Brusselse, Waalse en Rijselse confraters, maar helaas zonder resultaat. Ook in Duitsland blijkt niemand nog te weten waar Abraham de Franse mosterd voor dit Duitse studentenlied gehaald heeft. Nergens vinden we een Frans (studenten)lied dat de titel “Mon père est à Paris” draagt of met een gelijkaardige versregel aanvangt.

Uiteindelijk brachten onze noorderburen licht in de duisternis. In de collectie “Wouters/Moormann” van het Meertens Instituut – het Nederlandse onderzoek- en documentatiecentrum van de Nederlandse taal en cultuur – stootten we op een klein, vier pagina’s tellend liedboekje van elf bij vijftien centimeter groot dat slechts één liedtekst bevat; namelijk die van het Franstalige lied “Les étudiants” waarvan de tweede strofe begint met de versregels “Mon père est à Paris, ma mère est à Versaille”.

In de eerste strofe van dit Franse studentenlied wordt verwezen naar “la (Grande) Chaumière”. Tegenwoordig is dit een hotel dat je in Parijs kan vinden op de hoek van Boulevard Montparnasse en Boulevard Raspail. Maar”La Grande Chaumière” begon in 1783 als een “bal-jardin”; wat bierhutjes in een tuin die werden uitgebaat door de Engelsman Tickson. Met behulp van de Franse restauranthouder Fillard werden in 1814 een twee verdiepingen tellende bistro en, bij wijze van ontspanning voor de gasten, een schietstand bijgebouwd. “La Grande Chaumière” moest qua omvang onderdoen voor de bekende(re) Tivoli en Beaujon tuinen in Parijs, maar was veel populairder – ook bij de studenten – en werd helemaal “the place to be” nadat Fillards schoonzoon, die de bijnaam Le Père Lahire droeg, de zaak overnam. La Grande Chaumière was toonaangevend wat het introduceren van nieuwe dansen betrof. De polka werd in Frankrijk voor het eerst gedanst in deze zaak. En ook de ‘Robert-Macaire’ en zijn meer ondeugende variant, de cancan, waar in de eerste strofe naar verwezen wordt, werden hier voor het eerst geïntroduceerd.
Die Robert Macaire is, behalve een dansje, ook een louche, Frans, literair personage dat samen met zijn kompaan Bertrand – zij stonden model voor de stripfiguren Robert en Bertrand – heel wat schelmenstreken uithaalde.

Als auteur van dit Franse studentenlied verwijst Lorédan Larchey in zijn Les exentricités du langage (Parijs, 1865) bij het lemma ‘Cancan’ naar een zekere Letellier en hij geeft het jaartal 1836.

Dat we dit Franse studentenlied, dat aan de basis lag van het Duitse “Es leben die Studenten”, terugvonden in een Nederlands archief is geen toeval. Het lied was bijzonder populair en gekend onder de Nederlandse studenten van de eerste helft van de negentiende eeuw, zoals blijkt uit het stukje De Hoveling uit Klikspaans (pseudoniem van Johannes Kneppelhout, 1814-1885) Studentenschetsen. In die Studentenschetsen beschrijft Klikspaan met fotografische precisie en kritische blik het dagelijks leven van de Leidse student anno 1830-1840, gelardeerd met veel humor. Het werk bestaat uit drie delen. In Studenten-Typen (in afleveringen verschenen tussen december 1839 en mei 1841) maakt de lezer kennis met figuren als de arrogante Diplomaat, de nachtbrakende Aflegger en de kruiperige Hoveling. Studentenleven (augustus 1841 – februari 1844) is geschreven rond belangrijke Leidse instellingen – Sociëteit Minerva, het Academiegebouw, de Schouwburg – en hoogtepunten uit het studentenbestaan, zoals een kroegjool of de promotie. Het derde en laatste deel, De studenten en hun bijloop (december 1840 – maart 1844), was opgezet rond personen uit de omgeving van de student, zoals de pedel en de hospita, maar uiteindelijk verschenen er slechts vier, nogal heterogene afleveringen, plus een aantal bijlagen.

In De Hoveling, dat in 1840 geschreven werd, komt volgend stukje voor waaruit blijkt hoezeer dit Franse studentenliedje ingeburgerd was in het Leidse studentenleven :

Te gelijk zingen twee andere stemmen in duet:

Messieurs les Etudiants
S’en vont à la Chaumière,
Pour danser le Cancan
Et la Robert-Macaire,
Toujours, toujours,
Triomphant des amours !

en het koor valt woedend in : – En ioup, ioup, ioup, la la la la la ! – terwijl een derde dronken sujet de beide vorige ten overvloede al brommende begeleidt :

Mijn lieve Krulle-Mie,
Ik heb in jou behagen,
Ik heb in jou zenie,
Daarom wil ik jou vragen
Of jij, of jij
Eens dansen wilt met mij.

Van het Nederlandse volksliedje “Mijn lieve Krulle-Mie”, dat dus op dezelfde melodie gezongen wordt, vonden we ook een uitgave terug in de collectie “Wouters/Moormann” van het Meertens Instituut.

Deze ‘krullemie’ komt ook voor in het stuk Promotie uit Klikspaans Studentenschetsen :

De Klaplooper liet het zich zeggen en grinnikte zelfs om de geestigheid, maar daar was het van de Velde niet om te doen. Hij kwam op hem af, voor het gemak over de tafel; doch terstond verhief zich zulk een vervaarlijk bellengelui en zulk een algemeen geschreeuw dat de monsterlijke Loga spoedig weder am part werd gezet. De Klaplooper antwoordde met eene dikke tong en eene vette stem: dat hij niets kon, dat hij niets wist.

Het koor. – Je moet!

– En als ik jullie nu zeg dat ik waarachtig niets ken.

Het koor hem nadoende. – Je moet!

– Ik wil niet, zie daar!

– Het gaat er op! Zoo verd…!

– Nou, wat willen jullie dan hebben, wat moet ik dan doen?

– Zingen, en bliksems gaauw!

– Zingen? En waarvan?

– Van Krullemie.

Wie de volledige Studentenschetsen online wil lezen, kan trouwens terecht op deze webpagina.

Er moet ook een Nederlands volksliedje bestaan met als titel “De Bakker Om De Hoek” dat op melodie van “Les étudiants” of “Mijn lieve Krulle-mie” gezongen wordt. We vonden de tekst ervan niet terug, maar we kennen het lied uit het verhaal Feesten van J. Van Looy dat in 1893 in De Nieuwe Gids (8e jaargang, 2e deel, p. 21) gepubliceerd werd :

Evenwel oome Piet in postuur, allebei zijn verfknuisten op den tafelrand, alsof hij dien van zich afduwen wilde, was reeds begonnen met een voorzangersstem, den breeden mond dwars, meer op te zeggen dan te zingen, op de wijze van: ‘de Bakker om de hoek’.

Mijn lieve krulle-Mie,
Ik heb in jou behagen,
Ik heb in jou sjenie,
En daarom wil ik je vragen

Tot zoover gekomen, poedelde hij zijn hoofd naar tante Mietje en zijn handen smeekten:

Of jij,
Of jij,
Wel dansen wil met mij?

Advertenties

Een gedachte over “De Franse wortels van een Duits studentenlied

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s